Consistentie betekenis
Consistere, het Latijnse werkwoord erachter, is opgebouwd uit con-, samen, en sistere, doen staan. Daarin zit stare, staan. Consistere kon stelling nemen betekenen, blijven staan of vaste voet krijgen. Dat beeld past op allebei de betekenissen. Het Nederlandse consistentie duikt op in keuken en zorg, bij ontlasting, bodem en smeervet, en in de logica.
Betekenis consistentie: de vele omschrijvingen komen neer op twee
Encyclo.nl zet zestien omschrijvingen van consistentie onder elkaar, uit woordenlijsten van uiteenlopende vakgebieden. Lees je ze na elkaar, dan vallen ze in twee groepen uiteen. De ene groep gaat over materie: de dichtheid van eten, de toestand van grond, de stijfheid van smeervet. De andere gaat over dingen die bij elkaar moeten passen, zoals documenten die met elkaar overeenstemmen of gegevens in een bestand. WikiWoordenboek en woorden.org maken dezelfde tweedeling. Een van de minder bekende vindplaatsen in die lijst is de literaire kritiek. Daar is consistentie de samenhang en het evenwicht tussen de delen van een literair werk, een van de kenmerken van zijn structuur.
Consistentie kwam via het Frans het Nederlands binnen
Al in 1592 duikt het woord op in een Nederlandse vertaling van het werk van Paré. Het betekent daar samengaan. Ruim zestig jaar later, in 1658, neemt Meijer het op in zijn woordenboek. Dat blijkt uit het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, dat ook zegt waar het vandaan kwam: uit het Franse consistance, dat daar rond 1370 al in gebruik was. Bij het overnemen werd de vorm wel aangepast aan het Latijnse consistens, en daarom eindigt het Nederlandse woord niet op -ance maar op -entie. Het Frans leverde dus het woord, het Latijn de vorm.
Wat betekent consistentie bij een dikke pap en bij een verhaal?
Consistentie in pap en consistentie in een verhaal draaien om hetzelfde: of de delen samen blijven staan, het beeld achter het Latijnse consistere. Dat beeld vertelt niet hoe het woord zich heeft ontwikkeld, maar laat wel zien wat de twee betekenissen gemeen hebben. In dikke pap houden de korrels elkaar vast, in dunne pap drijven ze los rond. Met een verhaal gaat het net zo. Past elk onderdeel bij de rest, dan blijft het overeind; zeggen twee zinnen het omgekeerde van elkaar, dan zakt het in.
De woordenboeken laten die twee kanten ook door elkaar lopen. WikiWoordenboek noemt bij de stofbetekenis onder meer samenhang en verband. Synoniemen.net zet samenhang juist bij de logische betekenis. Samenhang is zo een woord dat aan beide kanten past.
Grond, smeervet en papierpulp hebben ook een consistentie
In een papierfabriek is consistentie een getal. Het geeft aan hoeveel vaste stof een suspensie bevat, gerekend per eenheid vloeistof; bij papier zijn dat celstofvezels in het water van het productieproces. Bij smeervet draait het om stijfheid. Elk vet krijgt daarvoor een NLGI-klasse. Gemeten wordt er met een penetrometer, een kegel die in het vet wegzakt. Hoe dieper hij komt, hoe zachter het vet.
In de bodemkunde staat consistentie voor hoe sterk bodemdeeltjes aan elkaar hangen. Afhankelijk van het vocht is grond vast, plastisch of vloeibaar, en in de grondmechanica wordt dat uitgedrukt in Atterbergwaarden. Bodemkundigen beoordelen de consistentie bij natte, bij vochtige en bij droge grond. De eenvoudigste test vraagt geen apparaat: je neemt een klontje grond en knijpt het kapot met je vingers.
In medische taal gaat consistentie over ontlasting en over zorgvoeding
Ook bij ontlasting spreek je van consistentie. Het woord zegt dan hoe hard of zacht de stoelgang is. Een indeling daarvoor is de Bristol-stoelgangschaal, die in 1997 voor het eerst verscheen. Heaton, verbonden aan de Universiteit van Bristol, ontwikkelde haar. De schaal telt zeven types, van harde, losse keutels bij type 1 tot volledig waterig bij type 7. Type 4 zit daartussen: glad, zacht en in de vorm van een worst.
Wie op consistentie 4 zoekt, bedoelt meestal IDDSI-niveau 4, een stap in de internationale indeling voor mensen die moeilijk slikken, en soms dit Bristol-type. Dat niveau is eten zo glad als gepureerde babyvoeding, waarbij kauwen niet nodig is. Het vraagt meer tongkracht dan niveau 3, maar minder dan de niveaus 5 tot en met 7.
De consistentie is een vrouwelijk woord met de klemtoon op ten
Grammaticaal is consistentie een vrouwelijk zelfstandig naamwoord, dus je schrijft de consistentie. Het meervoud is consistenties. Je ziet het bijvoorbeeld bij zorginstellingen, die verschillende consistenties van voeding onderscheiden. De klemtoon ligt op de derde lettergreep, ten, en de t van -tentie mag je half inslikken. Afbreken gaat zo: con-sis-ten-tie. Let bij het schrijven op de uitgang. Het Engels heeft consistency en het Spaans consistencia, maar het Nederlands houdt het op -tie.
Consistent betekende vroeger ook vast en dicht
Het bijvoeglijk naamwoord bij consistentie is consistent, en dat woord had eerst een stoffelijke kant. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands vond ‘vast’ bij Buys in 1770 en ‘duurzaam, dicht’ bij Weiland in 1824. Woorden.org geeft vandaag alleen nog de logische betekenis: iets klopt en hangt samen. Hoe je het woord in een zin gebruikt, ook bij gedrag, staat op de pagina wat betekent consistent. Tegenover consistent staat inconsistent: iets spreekt zichzelf tegen en mist samenhang. Woorden.org geeft er onsamenhangend en veranderlijk als synoniemen bij.
In de sport staat consistentie voor volhouden
Sporters en leefstijlcoaches gebruiken consistentie voor iets wat je volhoudt, week na week. Een sportschool stelt regelmatig trainen boven hard trainen, en een coach voegt eraan toe dat je het niet moet verwarren met perfectie. Die lading lijkt op het Engelse consistency. Dat woord kan naast dikte ook betekenen dat je een vast patroon of je principes trouw blijft. Voor iemand die zijn principes niet loslaat, kent het Nederlands ook het woord integer; zie integer betekenis.
Consistentie blijkt pas als je er druk op zet
Vaak wordt consistentie met een proef vastgesteld. De bodemkundige knijpt grond fijn. Bij smeervet laat men een kegel in het vet zakken. Voor zorgvoeding heeft IDDSI eigen testmethoden, zoals een lepel die je kantelt om te zien of het eten zijn vorm houdt, en pas zo’n test bepaalt of iets bij een niveau hoort. Een wiskundige noemt een stelsel uitgangspunten consistent als daaruit geen twee tegenstrijdige conclusies af te leiden zijn; wie er toch zo’n tweetal uit afleidt, heeft laten zien dat het stelsel niet consistent is. Telkens zet je iets onder druk en kijk je of het bij elkaar blijft. Het Latijnse beeld past daar goed bij: consistent is wat overeind blijft als je het op de proef stelt.