Context betekenis
Dat beeld van weven zit in het woord zelf, dat via het Frans teruggaat op een Latijns werkwoord voor samen weven. In het gewone spraakgebruik bedoel je er een van twee dingen mee: de tekst die een passage omringt, of het decor van plek, tijd en betrokkenen rond een voorval. Daarnaast heeft het woord een eigen plek gekregen in de krant, in de spreekkamer van therapeuten, in archieven en in de techniek achter chatbots.
Wat betekent context? Er passen twee antwoorden op
Woorden.org geeft voor de betekenis van context twee lezingen, en ze verschillen vooral in hoe ver je kijkt. De smalle blijft binnen de tekst. Taalkundigen rekenen daar de zin toe waarin een woord staat, maar ook een heel hoofdstuk of de volledige publicatie. De brede lezing stapt het papier af en neemt de situatie mee: het moment, de omgeving en de mensen om wie het gaat. Allebei kunnen ze een woord een andere kleur geven. Of er in “ze zit op rozen” een tuin wordt beschreven of iemand voor wie het voor de wind gaat, blijkt uit de zinnen eromheen. De zin “het is fris hier” is in een koelcel een vaststelling. Zegt een gast het naast een open raam, dan is het eigenlijk een verzoek.
Context, tekst en textiel groeien uit dezelfde Latijnse wortel
Texere was in het Latijn het werkwoord voor weven. Met het voorvoegsel com-, samen, ontstond contexere: vlechten en verweven, maar ook verbinden en opbouwen. Contextus, het zelfstandig naamwoord, stond voor een weefsel of vlechtwerk, en evengoed voor samenhang of structuur. Diezelfde wortel texere keert terug in tekst, en het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands wijst ook naar textiel en textuur. Het Nederlands leende context via het Franse contexte. In Nederlandse geschriften duikt het minstens sinds de zeventiende eeuw op, toen nog in de zin van de samenhang tussen hoofdstukken. Het Nederlands gaf het op zijn beurt door: in het Indonesisch leeft het voort als kontéks.
Context of contekst: de Woordenlijst kent alleen de x
Uitgesproken hoor je een k en een s, dus contekst lijkt een logische schrijfwijze. Toch staat alleen context in de Woordenlijst Nederlandse Taal. Contekst ontbreekt daar, net als kontekst. Die laatste vorm is wel in druk verschenen: een Vlaamse krant gebruikte hem in de jaren zeventig nog. Het lidwoord is de, want context is een mannelijk zelfstandig naamwoord. “Het context” klopt dus niet. Het meervoud luidt contexten. Bij het afbreken krijg je con-text in het enkelvoud en con-tex-ten in het meervoud. Het woord telt twee lettergrepen, en de nadruk valt op de eerste: con.
Een krant die context geeft, levert het decor bij een feit
In de journalistiek hoor je vaak dat een krant context moet geven. Volgens Schrijven Online spreken kwaliteitskranten zelf van context leveren bij het nieuws. Stel dat er in een dorp een bibliotheek dichtgaat. Met context erbij lees je ook hoeveel leden er de laatste jaren wegbleven, wie het besluit nam en welke voorzieningen in dat dorp al eerder verdwenen. Het feit zelf blijft gelijk, maar het weegt anders. Het omgekeerde, een uitspraak los van zijn omgeving doorgeven, heet iets uit zijn verband rukken. Groeit de achtergrond uit tot een doorlopend verhaal rond een gebeurtenis, dan kom je in de buurt van wat er onder narratief betekenis wordt beschreven.
Archivarissen, architecten en biologen werken met hun eigen contexten
Buiten taal en nieuws is context in een reeks vakken een term die elk vak anders invult. Archiefkundigen gebruiken hem voor stukken in een archief, en in de erfgoedsector hoort hij bij voorwerpen in een collectie. Daar bestaat ook het werkwoord contextualiseren, in de zin van achtergrondinformatie bij een object geven. In de architectuur en in welstandsnota’s gaat het om de plek waar een gebouw komt te staan. Ook het toneel, de gedragsbiologie, de rechtswetenschap en zelfs de leer van de zwammen kennen het woord. Elk vak koppelt er een eigen definitie aan, naast de alledaagse betekenis die je in een woordenboek vindt.
Contextuele therapie zoekt een eerlijk evenwicht in relaties
Contextuele therapie, een vorm van psychotherapie, gaat terug op het denken van Ivan Boszormenyi-Nagy, Hongaars-Amerikaans psychiater. Volgens de beschrijving op Wikipedia zoeken mensen in hun relaties naar een eerlijke verhouding tussen wat ze elkaar geven en wat ze terugkrijgen. Loyaliteit, betrouwbaarheid en rechtvaardigheid zijn daarbij sleutelbegrippen; samen vallen ze onder de relationele ethiek. Nagy onderscheidde vier dimensies. Naast de feiten en de psychologie noemde hij de transacties, oftewel de wisselwerking tussen mensen, en als vierde die relationele ethiek. Op die laatste legde hij het zwaartepunt, en later voegde hij nog een vijfde dimensie toe. Het woord context verwijst hier vermoedelijk naar de relaties, ook met ouders en grootouders, waar iemand deel van uitmaakt.
Het contextvenster begrenst hoeveel een taalmodel tegelijk overziet
Een chatbot die op een groot taalmodel draait, werkt met een contextvenster, in het Engels context window. Dat is de hoeveelheid invoer waar het model in een keer mee rekent terwijl het een antwoord opstelt. De maat is niet het aantal woorden maar het aantal tokens; Microsoft rekent voor het Engels met ongeveer driekwart woord per token. Alles moet in die ruimte passen: jouw vraag, het gesprek tot dan toe, informatie die erbij wordt aangereikt en het antwoord zelf. Tekst die buiten het venster valt, is voor het model niet rechtstreeks bruikbaar, behalve als hij wordt samengevat, opnieuw opgehaald of nog eens aangeleverd. Een ruimer venster is bovendien geen garantie: in het onderzoek Lost in the Middle van Liu en anderen werd informatie halverwege een lange invoer slechter benut dan aan het begin of het eind.
Elke context heeft een rand, en iemand trekt die rand
Een weefsel bekijk je nooit in zijn geheel tegelijk, en met context gaat het net zo. Een lezer neemt een paar zinnen mee, een redactie kiest welke achtergrond nog in het stuk past, en een taalmodel houdt op waar zijn venster eindigt. Hoeveel context je meeneemt, ligt daarom niet vast: het is een keuze over hoe ver je de draden volgt. Wie die keuze maakt, kijkt vanuit een eigen standpunt; wat dat inhoudt, staat uitgelegd bij perspectief betekenis. Sta daarom bij een citaat, een nieuwsbericht of het antwoord van een chatbot even stil bij de grens. Waar ligt de rand, en wie heeft hem gelegd?